Przejdź do treści

Sobota, 20.10.2018

Imieniny: Ireny, Kleopatry, Witalisa

dd 7 6 5 4 3 2 1 12 11 8

Ścieżka do tej strony

Jesteś tutaj: Strona główna > Gmina Morzeszczyn > Sołectwa
2011-12-09

Nowa Cerkiew

Panorama Nowej CerkwiPołożenie, powierzchnia, ludność
Nowa Cerkiew położona jest we wschodniej części Kociewia. W malowniczej dolinie na terenach bezleśnych, ale przy tym urodzajnych. Siedzibą sołectwa są wsie: Nowa Cerkiew, Olsze, Brzeźno. Przez jego terytorium przebiega droga powiatowa do Pelplin. Osiem kilometrów na północ jest najbliższe miasto Pelplin z siedzibą Diecezji Pelplińskiej. Do Gniewa jest 13 km, do Starogardu 20 km. Trzy kilometry od wsi Nowa Cerkiew jest linia kolejowa z Bydgoszczy do Gdańska ze stacją PKP w Kulicach. Sołectwo graniczy od wschodu z sołectwem Gętomie, na południowy-wschód znajdujes się sołectwo Rzeżęcin i Borkowo, na południu sołectwo Gąsiorki i Kierwałd. Obszar sołectwa Nowa Cerkiew wynosi 1614,7 ha. Jest to sołectwo typowo rolnicze. Zamieszkuje tu 513 osób łącznie. 

Nowa Cerkiew z lotu ptakaHistoria i dziedzictwo kulturowe
Dowodem na istnienie życia osiadłego w IX wieku w rejonie obecnej Gminy Morzeszczyn są grodziska w Borkowie, Stockim Młynie i liczne wykopaliska w Olszówce, Gętomiu, Nowej Cerkwi. Dnia 20 czerwca 1258 r. na teren Pogódek (dzięki darowiźnie księcia lubiszewskiego) przybyli Cystersi. Jednak Cystersom, miłośnikom piękna i rolnictwa, nie odpowiadały Pogódki i dlatego otrzymawszy 2 stycznia 1274 r. od wspomnianego księcia Pelplin, a nieco później dość rozległe tereny i przywileje, osiedlili się wybudowawszy klasztor i kościół. Objęli również ziemie w obrębie obecnej parafii Nowa Cerkiew.
W czasach dzielnicowych Mściwój II, książę terenów leżących wzdłuż lewej strony Wisły, a więc i ziemi gniewskiej, odstąpił w 1282 r. tereny dzisiejszej parafii Nowa Cerkiew Krzyżakom. Krzyżacy rosnąc w potęgę, od 1308 r. stali się panami całego Pomorza. Na Cystersach wymusili rezygnację z niektórych przywilejów i obiektów.
Brama cmentarna w Nowej CerkwiW 1302 r. powstała wieś zwana Nuwekirche.
Nazwa prawdopodobnie pochodzi od staropolskiego słowa cerkiew czyli kościół, który tu wybudowano. Cerkiew ta była nowa w przeciwieństwie do starszej w Pelplinie.  Z dokumentu z 1302 r. dowiadujemy się, że opat pelpliński Henryk z Hadersleben nadał wsi prawo chełmińskie. Wieś posiadała 56 włók, z których 4 przeznaczono dla kościoła, a 5,5 były sołeckie. Po spaleniu się drewnianego kościoła w 1312 r. stanął kościół murowany w stylu gotyckim (można to wywnioskować na podstawie pozostałych resztek).
1326 r. – zmiana nazwy wsi na Nova Ecclesia
Od 1341 r. aż do XVII wieku gospodarze z Nowej Cerkwi uprawiali folwark Olsze wraz z pastwiskami nad jeziorem Brzeźno.
W 1371 r. powstała przy kościele druga karczma, to świadczyło, że wieś zaczęła się rozwijać.  W 1413 r. pośród 12 gospodarzy zaledwie trzech było Polakami.
Wojna trzynastoletnia (1454-1466 r.) z Zakonem zakończyła się zwycięstwem i pokojem w Toruniu, dzięki któremu Pomorze powróciło do Polski.
Kapliczka na cmentarzu cholerycznym w Nowej Cerkwi1582 r. – zmiana nazwy wsi na Nowa Czerkiew
Następnym nieszczęściem, które spadło na kraj były wojny szwedzkie. Dnia 1stycznia 1656 r. Szwedzi rozbili oddział uzbrojonej szlachty pod dowództwem starosty kiszewskiego stojący w Rzeżęcinie.
Raz po raz nakładano na tutejszych mieszkańców bardzo wysokie kontrybucje, które bezwzględnie ściągano. Zakonnicy z Pelplina nie mogąc ich płacić, gdyż przekraczały ich możliwości, uciekli potajemnie i schronili się w Gdańsku. Nastała bieda, która pociągnęła za sobą masowe pojawienie się chorób zakaźnych i pomór. Szwedzi stacjonowali pod Tczewem i dlatego tereny te stały się poligonem, miejscem stacjonowania lub przemarszu wojsk.
Cystersi po powrocie z Gdańska czując się zagrożeni w Pelplinie udali się do Borkowa i przebywali tam do kwietnia 1657 r.
Na zachód od Nowej Cerkwi (ok. 400 m) w 1678 r. pochowano zmarłych na cholerę (cmentarz choleryczny). 
Szkoła Podstawowa w Nowej CerkwiSzkoła parafialna istniała już przed 1710 r. W tym czasie spłonęła, ale zaraz wzniesiono nową. W 1765 r. szkoła, w której mieszkał i uczył organista, znajdowała się obok kościoła . Nowe zabudowania szkolne wzniesiono w 1780 r. W 1764 r. pożar strawił kościół w Nowej Cerkwi do tego stopnia, że pozostały tylko mury i może sklepienie w prezbiterium. Tego samego roku, prawdopodobnie dzięki staraniom ówczesnego opata Izydora Tokarzewskiego, przystąpiono do odbudowy świątyni. 13 lipca 1767 r. sufragan chełmiński bp Fabian Pląskowski konsekrował go (nawy boczne stanęły podobno dopiero w 1820 r.). Przy tej okazji starano się nadać kościołowi styl barokowy.
1765 r. – zmiana nazwy wsi na Nowacyrkiew
W czasie I rozbioru Polski Nowa Cerkiew dostała się pod panowanie Prus. Dekretem z dnia 1 listopada 1772 r. zabrano zakonowi Cystersów wszystkie wsie i majątki. Nieco później Cystersi otrzymali prawo łowienia po wszystkie czasy ryb w jeziorze gętomskim. Władze pruskie Kapliczka na Olszachprzejmując z rąk Cystersów Nową Cerkiew z 200 ha utworzyli obszar dworski, a 12 gospodarzy i 19 ogrodników uprawiało 781 ha. Wielkie nadzieje ludność wiązała z wyprawą Napoleona na Moskwę tym bardziej, że 26 stycznia 1807 r. wojska gen. Dąbrowskiego maszerując do Gdańska stacjonowały w Gniewie. Wojna napoleońska pociągnęła za sobą powstanie zarazy, która w latach 1808 - 1809 miała wyniszczyć 1/3 część ludności.
Skutkiem wojny władze pruskie sprzedały dobra pocysterskie i dlatego te majątki przeszły w ręce prywatne, a szczególnie niemieckie. Wieśniacy zatrzymali zagrody i zagony, na których gospodarowali za czasów cysterskich. Dnia 14.III.1823 r. zniesiono klasztor Cystersów w Pelplinie. Po zniesieniu zakonu parafia pod względem ludności i obszaru zmieniła swój wygląd.

Kościół w Nowej CerkwiXIX w. – zmiana nazwy wsi na Neukirch
W 1844 r. pożar zniszczył wnętrze kościoła, a 23 maja 1848 r. spłonęła wieża wskutek przeniesienia się ognia z pożaru sąsiedniego zabudowania gospodarskiego. Obecne jej zakończenie pochodzi z 1851 r. Od 1854 r. następowała przebudowa wsi. Wielką nowością i udogodnieniem było przeprowadzenie przez wieś w 1883 r. szosy z Pelplina do Morzeszczyna, a w kilka lat później przez Borkowo do Skórcza. Przed 1887 r. położono w południowej części wsi bruk od drogi pelplińskiej do kościoła. Dom stojący za wioską w kierunku Rzeżęcina pełnił rolę domu celnego( zolhaus). Mieszkał tam celnik, który pobierał opłaty drogowe za przejazd nową szosą.
W 1910 r. było w parafii 4017 mieszkańców, w 1912 r. (bez Królówlasu) - 3254 oraz 268 osób, których jęz. ojczystym był niemiecki; w 1915 r. w obrębie parafii mieszkało 4244 ludzi.
1919 r. – zmiana nazwy wsi na Nowacerkiew
Widok na kościół w Nowej CerkwiPrzed II wojną światową w Nowej Cerkwi były czynne 3 piekarnie, 2 kuźnie, 3 karczmy, 3 składy kolonialne, 3 masarnie i 4 zakłady krawieckie. W styczniu 1945 r. rozpoczęło się wyzwalanie Kociewia. W naszym regionie operowały siły armii nacierającej z kierunku gniewskiego. Po ciężkich walkach 6 marca wyzwolony został Starogard Gdański, 7 marca – Pelplin, Tczew - 12 marca.
Po II wojnie światowej z obszaru dworskiego Hassów powstały gospodarstwa indywidualne, podobnie z gospodarstwa Pomorskiego w wiosce. Z tego ostatniego i innych pól w 1953 r. utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. Wybudowano nowe budynki. Nowy budynek szkolny postawiono w 1957 r. Przy kościele w latach siedemdziesiątych stanął dom katechetyczny.
Lata 1945 - 1989 r. to okres ustroju socjalistycznego.
Pod koniec XX wieku po zmianie ustroju przestały istnieć Państwowe Gospodarstwa Rolne. Sprzedano zlewnię mleka, przestały również istnieć zakłady produkcyjne w pobliskich miejscowościach.

Wnętrze kościołaCmentarze w Nowej Cerkwi
Na cmentarzu przykościelnym, sięgającym swym rodowodem zapewne XIV wieku, na nagrobkach nazwiska chłopów, dzierżawców włók, notowane w księgach parafialnych XVI - XVIII w. - Gregorkiewicz, Hildebrandt, Kamrowski, Klein, Nagórski czy Nelke. Też prochy, choć grób nie ustalony, żołnierzy kampanii prusko-francuskiej, poległych w potyczce koło Borkowa w początkach 1807 r. Poza tym spoczywają tu zasłużeni dla parafii i okolic księża jak Wawrzyniec Warnke (zm. 1870) czy sufragan chełmiński Jan Trepnau (1835 - 1906). Na zachód od wsi w odległości 400 m jest cmentarz choleryków, na którym podobno pochowano zmarłych na tę chorobę ok. 600 mieszkańców Gniewa. Według innych to cmentarz ewangelicki, otoczony na początku XX wieku ceglanym murem ze zbudowaną kapliczką z figurami św. Rozalii i Rocha. Zachowała się ona do dziś, otoczona starodrzewem. W I wojnie światowej chowano tu zmarłych jeńców rosyjskich, a w II wojnie światowej - ludzi rozstrzelanych przez hitlerowców, w tym jeńca radzieckiego w 1943 r., a w lutym 1945 r. dwóch. (Józef Milewski, "Groby i cmentarze na Kociewiu", Starogard Gd. 1993)

Walory krajobrazowo - przyrodnicze wsi

Nowa Cerkiew i okolice należą pod względem etniczno-kulturowym do centralnej części Kociewia, zajmując skraj wschodniego obszaru Pojezierza Starogardzkiego. Krajobraz jest dziełem lądolodu skandynawskiego, najmłodszego zlodowacenia (okres 7900 lat p. n. e.). Teren charakteryzuje się zróżnicowaną rzeźbą, rozpiętość wzniesień ponad poziomem morza wynosi od 28 m w dolinie rzeki Janki do 75 m na polach w kierunku północno-zachodnim. Dominującą formę stanowi silnie pofałdowana wysoczyzna (denno) morenowa, urozmaicona kopiastymi pagórkami drumlin. Podłoże ziemi tworzą gleby należące do brunatnych właściwych wytworzone z glin średnich iłów. Naturalne granice tego regionu stanowią dwie rzeki od wschodu Wierzyca, a od południa jej prawy dopływ Janka (długość 32 km). Od zachodu urodzajne pola pszeniczno-buraczane stykają się z niewielkimi kompleksami lasów sosnowych, będących kiedyś jedynym z ważniejszych obszarów leśnych. Wśród pól urodzajnych i łąk na północny-zachód od Nowej Cerkwi rozpoczyna bieg struga Beka (długość 6,5 km); płynie wąskim, bardzo malowniczym wąwozem o zadrzewionych zboczach wpadając w pobliżu wsi Morzeszczyn do Janki.

wydruk, pdf


Portal współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego.